Cha mẹ làm gì khi con hay dỗi?

Làm mẹ rồi, có những lúc tôi thấy mình chông chênh trước một ánh nhìn giận dỗi của con. Cái ánh mắt nửa như hờn, nửa như mong chờ ấy khiến tôi bất giác tự hỏi: phải chăng con đang trách tôi đã quá bận rộn, đã không đủ dịu dàng, hay chỉ đơn giản là… con chưa học được cách để nói “con buồn”?

Trẻ con dỗi không phải vì chúng xấu tính hay cố ý làm khó cha mẹ. Chúng dỗi vì còn quá nhỏ để gọi tên nỗi lòng. Chúng dùng sự im lặng, sự quay lưng, những giọt nước mắt rất nhanh khô… như một thứ ngôn ngữ chưa thành hình. Và nếu người lớn đủ kiên nhẫn để ở lại, đủ lặng để lắng nghe, ta có thể chạm vào những điều sâu hơn cả sự giận hờn thoáng qua.

Lý do vì sao trẻ hay dỗi?

Trẻ con đôi khi buồn mà chẳng biết phải nói như thế nào. Chúng chưa có đủ từ ngữ để gọi tên cảm xúc, càng chưa biết phải xếp gọn sự tổn thương vào đâu cho đỡ ngổn ngang. Thế là chúng chọn cách dỗi. Im lặng, quay mặt, rút vào một góc nhỏ, như một cách để tự bảo vệ mình trước thế giới còn quá rộng lớn và đôi khi ồn ào.

Dỗi, với trẻ, là một lời nhắn gửi. Một cách để nói rằng: “Con đang thấy mình bị bỏ quên”, hoặc “Con cần mẹ nhìn con, nghe con, hiểu cảm xúc của con một chút thôi.” Đó là một cách vụng về để đòi hỏi sự kết nối. 

Thế nên, thay vì gọi đó là “tật xấu”, có lẽ chúng ta nên coi dỗi là một tín hiệu cảm xúc. Một cái chạm nhẹ lên vai người lớn, nhắc nhở rằng có một tâm hồn bé nhỏ đang cần được vỗ về.

Có những ngày, con dỗi chỉ vì mẹ quay đi một chút lâu hơn thường lệ, không trả lời ngay câu hỏi vu vơ, hay chỉ đơn giản là vì con thấy mình không được ai để ý đến. Trẻ con không cần nhiều, chỉ cần một ánh mắt dừng lại nơi chúng đang đứng, một cái gật đầu khi chúng kể chuyện, một vòng tay đủ chặt để tin rằng cảm xúc của mình là có thật. Trẻ có thể hơi khó nhớ được lời khuyên, nhưng chúng luôn nhớ cảm giác được ai đó lắng nghe.

Làm gì khi con hay dỗi? (Các giải pháp cụ thể)

Giữ bình tĩnh và không phản ứng vội

Có khi con mới quay đi một chút, ta đã vội nói: “Lại dỗi nữa rồi.” Nhưng dỗi đâu phải tội, và trẻ con thì có bao giờ dỗi cho vui. Có thể hôm ấy con đã đợi mẹ lâu hơn, đã thua trong một trò chơi nào đó ở lớp, hoặc chỉ là một ngày lòng con nhiều ngổn ngang. 

Tạo không gian yên tĩnh cho con

Không phải đứa trẻ nào cũng muốn nói ngay khi buồn. Có bé sẽ quay mặt đi, có bé sẽ giận dữ, có bé chỉ rút vào một góc, nhìn đâu đó rất xa. Cứ để con yên một chút, trong căn phòng quen thuộc, dưới ánh đèn vàng dịu, bên cạnh chú gấu bông đã cũ. Không cần ép con phải cười hay phải nói, chỉ cần cho con biết là mẹ vẫn ở đây, và con có quyền được buồn một lúc.

Có những cơn dỗi đi kèm nước mắt, tiếng gắt gỏng. Trong lúc ấy, lời nào cũng hóa vô nghĩa, chỉ khiến con khép mình thêm. Đợi một lát, mẹ mới hỏi: “Lúc nãy con thấy thế nào?” thì sẽ hợp lý hơn. 

Gọi tên cảm xúc giúp con

Một bà mẹ kể rằng: con trai tôi cứ nằm dài trên ghế, tay vò vò chiếc áo. Tôi ngồi xuống, nhẹ nhàng nói: “Con đang buồn vì bị bạn giành đồ chơi phải không?” Nó không nói gì, chỉ khẽ gật đầu. Như vậy là hết căng thẳng.

Trẻ con không phải lúc nào cũng hiểu mình đang cảm thấy gì, nhưng nếu có ai đó gọi đúng tên cảm xúc của chúng, thì cảm xúc ấy sẽ dịu đi. 

Đồng cảm bằng cách đặt mình vào vị trí của trẻ

Người lớn hay nghĩ chuyện trẻ con là nhỏ xíu, nhưng với con, mỗi lần bị từ chối, mỗi lần bị bạn bỏ rơi hay thua một trò chơi cũng đủ để một góc thế giới sụp đổ. 

Hãy thử kể chuyện của bạn ngày xưa, và nói rằng “Nếu là mẹ, chắc mẹ cũng buồn như thế.” Đó chính là cách đồng cảm với con. Đồng cảm dẫn tới đồng điệu, và đồng điệu thì mới giúp đỡ con đi qua được.

Dạy trẻ cách diễn đạt cảm xúc thay vì giận dỗi

Con không tự nhiên biết nói “Con buồn vì mẹ không nghe con nói hết câu,” nếu chưa ai từng nói điều đó với con. Trẻ sẽ học cách thể hiện cảm xúc bằng chính cách ta nói chuyện với con mỗi ngày.

Lần sau khi con dỗi, ta có thể thủ thỉ: “Lúc con buồn, con có thể nói với mẹ: Mẹ ơi, con đang buồn…, được không?” Có thể lần đầu con không làm được, nhưng từng chút một, con sẽ biết nói ra.

Khen ngợi khi con ứng xử tích cực

Một lần, khi có chút mâu thuẫn ở trường, con gái tôi tự nói: “Con không thích nhưng con sẽ nhường bạn.” Tuy biết con buồn, tôi cũng không vui. Nhưng ẩn trong đó có một niềm tự hào nho nhỏ: con đã biết cách quản trị cảm xúc của mình. Tôi nói với cháu: “Con làm vậy là rất dũng cảm.” Trẻ con cần những lời ghi nhận như thế để biết rằng điều tốt đẹp mình vừa làm có ý nghĩa.

Công nhận con nhiều hơn, đặc biệt là khi con muốn kết nối

Không phải lúc nào trẻ cũng biết cách nói: “Con muốn mẹ ôm con một chút.” Có khi là con cầm bức vẽ đến khoe, có khi chỉ ngồi thật sát cạnh ta, chạm vai một cái rồi im lặng. Mỗi hành động nhỏ ấy là một lời mời kết nối. Nếu ta cứ mải làm việc, mải nhắc nhở con phải ngoan, phải nghe lời, mà quên mất những tín hiệu ấy, con sẽ thu mình lại, rồi dỗi, như một cách cuối cùng để được chú ý.

Kiên định với giới hạn – không thỏa hiệp với yêu cầu vô lý

Có những lần con dỗi chỉ vì không được mua thêm món đồ chơi thứ mười. Mình ôm con vào lòng, nói nhẹ thôi, nhưng chậm rãi, chắc từng câu: 

“Mẹ biết con thích nó lắm, nhưng chưa phải là hôm nay. Ở nhà con có đồ này rồi mà…” 

Tăng kết nối hằng ngày với con

Đôi khi chỉ cần cùng nhau rửa chén, đọc sách trước giờ ngủ, đi bộ ra đầu ngõ, là đã đủ để con cảm thấy có mẹ bên cạnh. Khi kết nối tốt, thì tự nhiên con ít dỗi hơn. Vì con không phải đi tìm sự chú ý bằng giận dỗi nữa.

Ngừng hờn dỗi và bắt đầu kết nối

Đôi khi, người lớn cũng dỗi. Dỗi vì con không nghe lời, dỗi vì con quay đi không nói một câu, dỗi vì thấy mình cố gắng thật nhiều mà con thì vẫn phụng phịu, vẫn không hiểu. Những lúc ấy, ta nóng giận, cáu kỉnh, nói những lời không nên nói… rồi lại ân hận khi đêm xuống. Nhưng nếu người lớn cũng để mặc cảm xúc trôi theo cơn giận, ai sẽ là người ở lại để dẫn con ra khỏi cơn buồn?

Có những nỗi buồn của con trẻ nhỏ xíu như chiếc lá rơi, nhưng nếu không ai cúi xuống nhặt, chúng sẽ dần hóa thành khoảng cách. Dỗi, đôi khi chỉ là cách con thì thầm rằng con cần được ôm hơn một chút, được lắng nghe lâu hơn một chút.

Một đứa trẻ hay dỗi, thực ra là một đứa trẻ rất tình cảm. Con chưa biết cách diễn đạt yêu thương, chưa biết nói “con cần mẹ” sao cho rõ ràng, nên con dùng giận dỗi như một tín hiệu. Chỉ cần cha mẹ chậm lại một nhịp, lặng yên ngồi bên con, lắng nghe bằng cả trái tim, thì có lẽ, điều con cần sẽ chẳng còn phải biến thành những hờn giận không tên.